Starzenie się człowieka

Procesy starzenia prowadzą nieuchronnie do starości jako stanu, a zarazem jako późniejszego okresu życia.

Charakteryzują je:

a) wieloprzyczynowośc,

b) dwuwymiarowość,

c)kilkupłaszczyznowość (płaszczyzny: biologiczna, psychologiczna oraz społeczna i socjalna),

d) trudny do ustalenia początek (biologicznie już od około 30,-35. roku życia),

e) rozciągnięcie w czasie (od początku aż do fizjologicznej śmierci),

f) ustawiczna progresja i brak odwracalności lub prawie żadna ich oclwra-calność,

g) zróżnicowanie gatunkowe, osobnicze, a nawet układowe, dotyczące zarówno tempa, jak i nasilenia zmian starczych oraz ich uciążliwości.

To ostatnie jest też głównym wyznacznikiem jakości starzenia się i starości: pomyślnej - zwyczajnej czy też niepomyślnej, czyli o wyjątkowym nasileniu. W rezultacie trudno o jednolity, „przeciętny” obraz ludzkiej starości.

Istnieje wiele fragmentarycznych teorii starzenia się człowieka, ale przeważnie zakładają one i interpretują poszczególne mechanizmy tego procesu.

Etiologicznie natomiast przyjmuje się podział na czynniki determinujące (jak zakodowany plan ontogenezy i własny metabolizm organizmu) oraz na czynniki modyfikujące starzenie: wpływy środowiskowe, wszelkie stany chorobowe, czynniki psychologiczne oraz warunki społeczne i socjalne.

Starzenie i starość postrzega się oraz ocenia w wymiarze osobniczym lub populacyjnym: osobniczo przed własnym lustrem lub podczas badania pacjenta w gabinecie lekarskim, natomiast w poczekalni rzuca się w oczy zaawansowana starość populacji ze znaczną przewagą pacjentów geriatrycznych.

Biologiczne (osobnicze) starzenie zmienia strukturę organizmu na drodze apoptozy, przez zaniki, odwodnienie, zwłóknienia, zwyrodnienia (lipofuscy-nowe, amyloidowe), oraz wpływa na podstawowe atrybuty materii ożywionej: metabolizm, zdolność do autoodnowy (regeneracji, reparacji uszkodzeń tkankowych, a przede wszystkim do naprawiania nabytych defektów DNA), wydolność adaptacyjną, obejmującą obronność humoralną i tkankową, tolerancję stresów oraz układy stabilizujące homeostazę. Wymienione zmiany biologiczne mają głównie charakter inwolucyjny (wsteczny) i stanowią jeden z czynników modyfikujących przebieg procesów chorowania w okresie starości (zarówno w aspekcie pojedynczego chorego, jak i w ujęciu populacyjnym).

Starzenie się populacji jest zagadnieniem niezwykle ważnym społecznie ze względu na wiele współuzależnień międzyludzkich, będących podstawą gromadnego sposobu życia człowieka.

Zasadniczymi kryteriami określającymi starość danej populacji są:

  • wielkość frakcji (czyli %) osób starszych (według WHO powyżej 60. roku
  • życia) w charakteryzowanej populacji,
  • przeciętne, dalsze (zwykle po ukończeniu 60 lat) trwanie życia (DTŻfi0),
  • przeciętna długość życia w danej społeczności (PDŻ).

Frakcja osób starszych, jednoznacznie określająca starość populacji, wynosi ostatnio w Europie od ponad 15% (Słowacja) do prawie 23% we Włoszech. Polski wskaźnik to 16,7%, zaliczamy się więc (według WHO) do społeczeństw bardzo starych.

W Polsce 50 lat temu osób starszych było 8,5%, a w ciągu zaledwie półwiecza osiągnęliśmy jako społeczeństwo przedział zaawansowanej starości, ze wszystkimi tego stanu konsekwencjami: zarówno zdrowotnymi, jak społecznymi i socjalnymi. U podstaw takich zmian leży nie tylko poprawa przeżywałności ludzi starszych, ale też postępujący spadek przyrostu naturalnego.

Przeciętne dalsze trwanie życia (DTŻń0) jest wskaźnikiem „gerontologicz-nym", obrazującym przeżywalność osób w okresie starości, i wynosi u nas około 21 lat dla kobiet oraz 16,5 dla mężczyzn (w Szwecji odpowiednio 24 i 20 lat). Różna dla obu płci dalsza przeżywalność po 60. roku życia, jak również wcześniejsza „nadumieralność” (głównie sercowo-naczyniowa) mężczyzn leżą u podstaw dużej feminizacji populacji w okresie starości (w Polsce: 162 kobiety na 100 mężczyzn powyżej 65. roku życia, a powyżej 80. roku życia nawet 228 kobiet na 100 mężczyzn).

Przeciętna długość życia (PDŻ) w mniejszym stopniu niż dwa poprzednie wskaźniki ma charakter gerontologiczny, gdyż w znacznej mierze zależy ona od ochrony życia we wcześniejszych okresach (dzieciństwie, wieku dojrzałości), natomiast starość populacji oraz dalsze trwanie życia są parametrami wyraźnie określającymi aktualną, a w oparciu o demograficzne prognozy także przyszłościową starość społeczeństw.

Okres starości to znacząco długa, wymierna część ontogenezy, czyli osobniczego życia człowieka, mierzona i oceniana na kilka różnych sposobów:

  • według samopoczucia („na ile lat się czujemy”),
  • według wyglądu zewnętrznego („na ile lat wyglądamy”),
  • według kryteriów tzw. wieku biologicznego, czyli przez ocenę bardzo wielu parametrów biologicznych i biochemicznych, niepocldających się wpływom ćwiczeń treningowych,
  • według tzw. wieku sprawnościowego - w pewnym zakresie zależnym od gerontologicznej aktywności prewencyjnej,
  • według uniwersalnej (jednakowej dla wszystkich, chociaż niekiedy mylącej) skali wieku kalendarzowego.

Kryteria początku okresu starości są tylko umowne i dość zróżnicowane: może nim być np. limit „okresu produkcyjnego”, odmienny zresztą w różnych krajach i u poszczególnych osób, zróżnicowana granica -60 lat clla kobiet, a 65 dla mężczyzn lub 65 lat dla obu płci, inne interpretacje - np. starość jako czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych to według wytycznych międzynarodowych wiek 55 lat (i powyżej) dla mężczyzn, a 65 lat dla kobiet, definiowanie starości według % (60 lub 70%) przeżycia z maksymalnej dla danego gatunku długości życia (maximum lifespan— MLS wynoszącej u człowieka około 110 lat), wreszcie najbardziej przydatna dla porównań statystycznych i opracowań naukowych, a zalecana przez WTIO, jednakowa dla obu płci granica to ukończony 60. rok życia — z zaznaczeniem, że nie jest to okres w całości jednorodny.

W ontogenezie wyróżnić można (umownie) kilka głównych okresów:

1) wiek młody (okres rozwojowy) - od urodzenia do około 29. roku życia,

2) wiek średni (okres twórczy) - pomiędzy 30. a 59- rokiem życia (często zresztą bywa przedłużony),

3) okres starości - powyżej 60. roku życia:

  • starość wczesna, czyli „wiek podeszły lub III wiek” to lata między 60. a 74. rokiem żyda,
  • starość pośrednia (właściwa) między 75. a 89. rokiem życia,
  • starość późna (zaawansowana, długowieczność) - 90 lat i więcej.

Tak czy inaczej definiowany okres starości charakteryzuje się znacznym nagromadzeniem (podczas procesów starzenia się) wielu cech nazywanych „zmianami starczymi", dotyczącymi wszystkich trzech podstawowych płaszczyzn starzenia się człowieka: biologicznej, psychologicznej oraz społecznej i socjalnej.

Te zmiany uznaje się za przemiany fizjologiczne, jako ujęte w planach ontogenezy, jednak ze względu na ich podobieństwo do skutków różnych procesów chorobowych należy podkreślić ich patologiczne znaczenia.

 

Komentarze
Dodaj komentarz

Odpowiadasz jako: Gość