Rozmiar tekstu: pomniejsz tekst resetuj tekst powiększ tekst drukuj

Rak - Klasyfikacja raków

I. W zależności od nabłonka, z którego wywodzi się nowotwór

1. Gruczolakoraki (łac. adenocarcinomata)

Gruczolakorak odbytnicy, I (wysoki) stopień dojrzałości
Gruczolakorak odbytnicy, II (średni) stopień dojrzałości
Rak gruczołowopochodny żołądka, III (niski) stopień dojrzałości

Gruczolakoraki powstają najczęściej w przewodzie pokarmowym, gruczołach dokrewnych, trzustce, wątrobie, trzonie macicy, jajnikach, płucach, gruczole krokowym, śliniankach, sutku, nerkach.

Gruczolakoraki można podzielić na podstawie obrazu histologicznego, uwzględniając m.in.:

a) Stopień dojrzałości (gruczolakoraki I° , II° , III°), a zwłaszcza stopień ukształtowania struktur gruczołowych (histioformatywność):

  • gruczolakorak (łac. adenocarcinoma) – struktury gruczołowe bardzo dobrze widoczne,
  • torbielakogruczolakorak (łac. cystadenocarcinoma albo kystadenocarcinoma) – obecne struktury gruczołowe w postaci torbieli,
  • rak gruczołowopochodny (łac. carcinoma adenoides) – struktury gruczołowe zaznaczone,
  • rak lity (łac. carcinoma solidum) – układ gruczołów nieczytelny.

Jest to ważne kryterium określające agresywność (dynamikę) rozwoju guza, czyli tzw. histologiczną złośliwość nowotworu.

Wyróżnia się jeszcze specjalną postać raka, nazywanego rakiem gruczołowo-torbielowatym (łac. carcinoma adenoides cysticum), różniącą się od gruczolakotorbielaka. Typowo występuje on w gruczołach ślinowych, łzowych i drogach oddechowych.

b) Rodzaj wydzielanej substancji, m.in.:

  • rak śluzotwórczy (łac. carcinoma mucosecretans) – wydzielanie mucyn,
  • rak surowiczy (łac. carcinoma serosum) – wydzielanie substancji surowiczej (niskobiałkowej).

c) Obecność cech wydzielania śluzu, ich nasilenie i charakter (aby wykazać wydzielanie śluzu, powszechnie stosowanym barwieniem jest barwienie mucikarminem lub błękitem alcjanu):

  • gruczolakorak śluzotwórczy (łac. adenocarcinoma mucinosum albo mucosecretans) obecne wydzielanie śluzu do światła gruczołów,
  • (gruczolako)rak śluzowokomórkowy (łac. (adeno)carcinoma mucocellulare) obecne tworzenie śluzu w obrębie komórek,
  • (gruczolako)rak galaretowaty (łac. (adeno)carcinoma gelatinosum) obecne tworzenie śluzu z wydalaniem go do podścieliska.

Ocena ta ma znaczenie w określaniu stopnia zróżnicowania raka oraz jego podatności na radioterapię (nowotwory wydzielające śluz są promieniooporne).

d) Kształt komórek (gruczolako)rak wałeczkowatokomórkowy (łac. (adeno)carcinoma cylindrocellulare), (gruczolako)rak sześciennokomórkowy (łac. (adeno)carcinoma cubocellulare).

e) Desmoplazję, czyli rozplem elementów łącznotkankowych podścieliska

  • (gruczolako)rak twardy (łac. (adeno)carcinoma durum albo scirrhosum, albo desmoplasticum) ze znaczną przewagą podścieliska,
  • (gruczolako)rak miękki lub rdzeniasty (łac. (adeno)carcinoma molle albo medullare) ze skąpym podścieliskiem guza.

Rozróżnienie to ma znaczenie w ocenie klinicznej i z użyciem metod diagnostyki obrazowej, mającej na celu wyznaczenie wielkości guza. Podczas interwencji chirurgicznej należy uwzględniać tę cechę guza przy określaniu granic zabiegu.

2. Raki płaskonabłonkowe (łac. carcinomata planoepithelialia)

Rogowaciejący rak płaskonabłonkowy krtani, wysoko dojrzały

Raki płaskonabłonkowe powstają w jamie ustnej, przełyku, oskrzelach, skórze, gardle, tarczy szyjki macicy, czasem w innych narządach. Często powstanie raka płaskonabłonkowego jest poprzedzone zjawiskiem metaplazji płaskonabłonkowej.

  • Rak płaskonabłonkowy kolczystokomórkowy (łac. carcinoma planoepitheliale spinocellulare), których cechą charakterystyczną jest pojawienie się zrogowaciałych struktur mikroskopowych, tzw. pereł rakowych (Waldeyera).
  • Rak płaskonabłonkowy rogowaciejący/nierogowaciejący (łac. carcinoma planoepitheliae keratodes/nonkeratodes).
  • "Rak" podstawnokomórkowy (łac. carcinoma basocellulare), dla których cechą charakterystyczną jest palisadowaty układ komórek na obwodzie gniazd nacieku rakowego. Nowotwór ten nie spełnia kryteriów biologicznych raka, tzn. nie tworzy przerzutów odległych (jest nowotworem półzłośliwym, powodując wznowy miejscowe po usunięciu chirurgicznym), lokalizuje się najczęściej w skórze twarzy.
  • Nabłoniak limfatyczny (guz Schminckego) (łac. lymphoepithelioma), dotyczy zwykle migdałków podniebiennych.

3. Raki urotelialne (łac. carcinomata urothelialia)

Brodaweczkowaty rak urotelialny pęcherza moczowego, wysoko dojrzały

Raki urotelialne powstają w drogach moczowych (pęcherzu moczowym, moczowodzie, miedniczkach i kielichach nerkowych). Nowotwór ten rośnie w postaci brodaweczkowatych wypustek, w początkowym okresie rozwoju brodaweczki te wszczepiają się w inne obszary dróg moczowych.

Rozpoznania rodzaju raka dokonuje się na podstawie obrazu histopatologicznego (badanie mikroskopowe próbki tkankowej i określenie jej mikrostruktury oraz cech poszczególnych komórek tworzących guz), cytopatologicznego (badanie mikroskopowe próbki komórek wyizolowanych z guza), często uzupełnione wyznaczeniem immunofenotypu komórek nowotworowych (określenie białek charakterystycznych dla danego rodzaju komórek nowotworowych).

Istnieją raki o mieszanym utkaniu histologicznym, tzn. posiadające w swoim składzie kilka rodzajów odróżnicowanego nabłonka.

II. W zależności od stopnia dojrzałości i stopnia odróżnicowania

Rak anaplastyczny (drobnokomórkowy, tzw. owsianokomórkowy) płuc
  • Raki anaplastyczne – rak, w którym proces zmian genetycznych i związanych z nim przemian fenotypowych komórek jest tak głęboki, że nie można określić nabłonka, z którego powstał (utrata cech histioformatywnych, utrata immunofenotypu).
  • Raki zarodkowe – raki powstające z komórek niedojrzałych morfologicznie, przypominających nie w pełni ukształtowane nabłonki płodowe. Szczególną postacią raków zarodkowych są te, które powstają w tzw. potworniakach (łac. teratoma), tj. guzach wywodzących się z komórek zarodkowych lub płciowych (najczęściej są to guzy gonad).

Jednym ze sposobów obiektywizacji określania stopnia zaburzenia replikacji materiału genetycznego DNA w komórkach nowotworów złośliwych jest ocena ich ploidii.

III. W zależności od stopnia zaawansowania

  • Rak przedinwazyjny (łac. carcinoma praeivasivum lub carcinoma in situ). Nowotwór w początkowym stadium rozwoju, komórki rakowe nie przekraczają błony podstawnej nabłonka (usunięcie zmienionej tkanki w tym okresie choroby gwarantuje pełne wyleczenie). W klasyfikacji TNM oznacza się je jako pTis.
  • Rak w okresie wczesnej inwazji (łac. carcinoma in stadio invasionis incipienti). W odniesieniu do niektórych lokalizacji (np. raka szyjki macicy) wyróżnia się takie stadium, w którym – przy dostatecznie szerokim miejscowym usunięciu zmiany – nie ma ryzyka wznowy lub przerzutów guza. Podobną kategorię "wczesnego raka" wyróżniono dla raka żołądka (ang. early gastric carcinoma). W klasyfikacji TNM oznacza się je jako pT1a.
  • Rak w okresie naciekania (łac. carcinoma infiltrativum). Naciekanie podścieliska jest na tyle głębokie, że istnieje prawdopodobieństwo przedostania się komórek rakowych do naczyń chłonnych lub krwionośnych, a w związku z tym pojawienia się przerzutów. W klasyfikacji TNM oznacza się je jako pT1 do pT4.