Rozmiar tekstu: pomniejsz tekst resetuj tekst powiększ tekst drukuj

Rak - Ogólne zasady leczenia złośliwych nowotworów nabłonkowych

Metody leczenia raków są podobne jak w innych chorobach nowotworowych i opierają się na leczeniu

  1. chirurgicznym,
  2. radioterapii,
  3. chemioprewencji i chemioterapii (niekiedy uzupełnianej leczeniem hormonalnym)
    oraz
  4. immunoterapii.

W porównaniu z innymi nowotworami złośliwymi, specyfiką leczenia raków jest fakt, że początkowy okres rozwoju choroby można precyzyjnie wyznaczyć (w oparciu o głębokość naciekania w odniesieniu do błony podstawnej nabłonka) oraz to, że przerzuty raka pojawiają się zwykle najpierw w okolicznych węzłach chłonnych, a później szerzą się drogą krwionośną (choć zdarzają się przerzuty odległe już w stosunkowo wczesnych fazach choroby). Implikuje to konieczność dokładnej diagnostyki układu chłonnego oraz usuwanie węzłów chłonnych wraz z guzem pierwotnym.

Leczenie chirurgiczne

Leczenie chirurgiczne jest dotąd uznawane za najbardziej skuteczne w leczeniu raków (z wyjątkiem raków anaplastycznych). Może być planowane jako:

  • leczenie radykalne (wycięcie guza w granicach zdrowych tkanek),
  • leczenie ablacyjne (zmniejszenie masy guza lub wycięcie przerzutu),
  • leczenie paliatywne (operacje podtrzymujące naruszone przez raka funkcje życiowe organizmu chorego, u pacjentów w zaawansowanym okresie rozwoju choroby).

Podjęcie radykalnego leczenia chirurgicznego jest poprzedzone tzw. oceną "resekcyjności" guza, tzn. oceną zaawansowania guza w kontekście technicznych możliwości jego całkowitego usunięcia. Z reguły są to pacjenci w stadium zaawansowania (zgodnie z klasyfikacją TNM) od Tis do T2, czasem do T3. Niekiedy zakres zabiegu chirurgicznego bywa ustalany dopiero w czasie trwania operacji z wykorzystaniem śródoperacyjnego badania histopatologicznego próbek tkankowych (tzw. biopsja śródoperacyjna). Podczas zabiegu chirurgicznego wymagane jest zachowanie tzw. "sterylności onkologicznej", tj. takie postępowanie, aby podczas jego trwania nie wprowadzić do krwiobiegu oderwanych komórek nowotworu (mogących przyspieszyć rozwój przerzutów).

Leczenie chirurgiczne bywa uzupełniane terapią adiuwantową. Polega ona na uzupełniającej radioterapii i chemioterapii. Dotyczy ona zwłaszcza tych przypadków, w których stopień zaawansowania guza pierwotnego był na tyle duży, że istnieje poważne ryzyko obecności dotąd nieujawnionych mikroprzerzutów w węzłach chłonnych lub narządach odległych.

Radioterapia

Radioterapia nowotworów jest stosowana u chorych z wykrytym i zlokalizowanym anatomicznie guzem złośliwym. Istotą leczniczego działania promieniowania jonizującego stosowanego w tej metodzie leczenia jest fakt, że do zniszczenia tkanki rakowej potrzeba niższej dawki promieniowania niż do zniszczenia tkanki zdrowej (tkanka nowotworowa jest na ogół bardziej promieniowrażliwa niż otaczające ją tkanki zdrowe). Czasami stosuje się specjalne substancje zwane chemicznymi modyfikatorami promienioczułości, mające na celu zwiększenie indeksu terapeutycznego promieniowania tj. na zwiększeniu promieniooporności tkanek zdrowych (używanym radioprotektorem jest amifostyna) lub zwiększeniu promieniowrażliwości tkanek rakowych (np. przez podanie metronidazolu). Źródłem promieniowania mogą być: lampa rentgenowska, akcelerator liniowy oraz pierwiastki i izotopy promieniotwórcze. Wyróżnia się trzy główne metody radioterapii onkologicznej:

  • teleterapię – źródło promieniowania jest umieszczone na zewnątrz ciała chorego (z reguły leczenie jest prowadzone z kilku pól zewnętrznych, a wiązki promieniowania są tak dopasowywane, aby rozkład izodoz kumulował się w miejscu guza;
  • brachyterapię – źródło promieniowania (najczęściej izotop promieniotwórczy) jest umieszczane w obrębie tkanek rakowych (terapia śródtkankowa), jamach ciała (terapia śródjamowa) lub na powierzchni ciała (terapia kontaktowa);
  • terapię izotopową, polegającą na podaniu dożylnym lub doustnym izotopu promieniotwórczego, który jest wybiórczo wychwytywany w określonym narządzie. Stosuje się ją w takich nowotworach, w których podany pierwiastek kumuluje się w określonych tkankach – należą do nich przerzuty raka stercza do kości (podaje się stront 89) oraz rak pęcherzykowy tarczycy (podaje się jod 131).

Radioterapia może być stosowana jako samodzielna metoda leczenia onkologicznego lub w połączeniu z leczeniem chirurgicznym lub chemioterapeutycznym (leczenie skojarzone). W przypadku połączenia radioterapii z leczeniem chirurgicznym guz może być napromieniany przed operacją (chodzi tu zwłaszcza o zmniejszenie masy guza i ułatwienie techniczne podczas zabiegu) lub po operacji (zniszczenie pozostałości nowotworu i zniszczenie mikroprzerzutów). Radioterapia paliatywna jest stosowana w nieoperacyjnych przypadkach raków i ma na celu zmniejszenie dolegliwości u chorych z zaawansowaną choroba nowotworową.

Chemioprewencja nowotworów

Chemioprewencja nowotworów jest leczeniem farmakologicznym obejmującym wczesne postacie raka (jeszcze na etapie raka przedinwazyjnego). Polega na podawaniu osobom zagrożonym rozwojem raka określonych substancji naturalnych i syntetycznych, co do których istnieją przesłanki, że zwalniają proces karcynogenezy. Stosuje się ją u osób z określonych grup ryzyka rozwoju poszczególnych typów nowotworów. Na razie metoda ta jest w fazie testów i gromadzenia obserwacji z już podjętych programów badawczych.

Chemioterapia

Leki przeciwnowotworowe używane w chemioterapii nowotworów mogą być podawane metodą perfuzji narządowej lub stosowane systemowo (często uzupełniane leczeniem hormonalnym). Leczenie perfuzyjne ma obecnie małe zastosowanie (zwłaszcza w przypadkach raków), ale bywa stosowane w przypadkach złośliwych guzów kończyn (eksperymentalnie także w guzach wątroby). Podobnie jak radioterapia, chemioterapia może być samodzielną metodą leczniczą, uzupełnieniem leczenia chirurgicznego lub radioterapii. Chemioterapia paliatywna ma na celu zmniejszenie dolegliwości u chorych z zaawansowaną choroba nowotworową. Leki przeciwnowotworowe są bardzo różnorodnymi pod względem chemicznym substancjami oraz o rozmaitych mechanizmach oddziaływania cytotoksycznego. Najczęściej ich lecznicze działanie polega na blokowaniu cyklu komórkowego, działaniu antyangiogennym, hamowaniu syntezy białek.

Hormonoterapia

Jako składnik leczenia systemowego hormonoterapia ma zastosowanie zwłaszcza w przypadkach raka piersi, raka gruczołu krokowego, nowotworów gonad i raka trzonu macicy. Są to tzw. nowotwory hormonozależne, tzn. takie, dla których rozwoju niezbędny jest odpowiedni dla nich stan hormonalny organizmu. Pierwowzorem leczenia hormonalnego nowotworów jest kastracja.

Immunoterapia

Do niedawna immunoterapia nowotworów polegała głównie na stosowaniu środków wzmacniających naturalną odpowiedź immunologiczną organizmu chorego na obecność obcej immunologicznie tkanki, jaką jest tkanka rakowa. Nową metodą leczenia nowotworów, stojącą na pograniczu immunoterapii i chemioterapii jest stosowanie leków opartych na przeciwciałach monoklonalnych. Istotą tego leczenia jest podawanie przeciwciał łączących się wybiórczo z takimi antygenami, których zwiększoną ekspresję obserwuje się w komórkach rakowych.

W 2007 opublikowano doniesienia z laboratorium kanadyjskiego Uniwersytetu Alberty, że podawanie kwasu dichlorooctowego (DCA) skutecznie niszczy komórki rakowe i nowotwory u myszy i szczurów. Ich guzy wyraźnie się zmniejszały po wielokrotnym wypiciu wody z zawartością DCA.